Государственное учреждение культуры
Мозырская централизованная библиотечная система
Мозырская центральная
районная библиотека
имени А.С. Пушкина
  • Телефон: +375 (236) 24-89-49
  • Факс: +375 (236) 24-33-85
  • e-mail: mozyr_rcbs@mozyrlib.by
Войти


Гілевіч Ніл

Анатаваны спіс

Стихи

Гілевіч, Н. Збор твораў : у 6 т. Т. 1. : вершы і паэмы 1946-1976 / Ніл Гілевіч. – Мінск : Мастацкая літаратура, 1996. – 350 с. : іл.

Паэма

«Песня аб вячыстым дубе»
Стаіць ён на ўзлессі, адзін, без радні,
Ва ўсім наваколлі не мае раўні:
Шатром велізарным раскінуў сукі,
Над цэлым палеткам развёў у бакі.
Барозны-маршчыны скрамсалі ўсяго.
А што за надгробак пад вартай яго?
⚹ ⚹ ⚹
Наташа вучылася ў Мінску, але
Улетку гасціла ў бацькоў у сяле.
I там, на радзіме, у суджаны час
Дзявочае сэрца стрывожыў Міхась —
Прыезджы настаўнік, прыгожы юнак.
Знаёмства іх сталася дружбай няўзнак.
У ранку сябры пакідалі сяло:
Ля дуба — умоўнае месца было.
Адтуль яны разам ішлі на барок,
Збіралі суніцы ў адзін кузавок.
Выходзілі ў поле да сініх ляноў,
На месца сустрэчы вярталіся зноў.
У цені сядзелі ў высокай траве,
Глядзелі, як хмарка да дуба плыве…
Магутнае дрэва! Напэўна, таму
Яны давяралі ўсе тайны яму.
⚹ ⚹ ⚹
Аднойчы на ўзлессі іх дождж пераняў.
— Пабеглі да дуба, — сказала яна.
Дуб выпраміў дужыя рукі-галлё
I ліўню падставіў далоняў мільён.
А хлопцу здалося: дождж лісце праб’е —
Дзяўчыну бліжэй прытуліў да сябе.
Гарачыя вусны сустрэліся ўміг…
Гром грымнуў вясёлы, і лівень заціх.
⚹ ⚹ ⚹
Калі ж завіхрыла над краем вайна,
У лес падаліся — і ён, і яна.
I жнівеньскім ранкам у сорак другім
Змаганне няроўнае выпала ім.
Акружаны ў пушчы іх мужны атрад
Прарваўся на золку — але не без страт.
Наташу з прабітым навылет плячом
Міхась на сабе адцягнуў пад агнём
Назад, у балотную нетру… Яны
Цяпер апынуліся ў лесе адны.
I вось па куп’і, па іржавай вадзе
Сяброўку знямоглую хлопец вядзе.
А стрэлы тучней і тучней у дзічы:
Ланцуг набліжаецца — ім не ўцячы…
Міхась прыпыніўся, далонь яе ўзяў
I сціснуў да болю, і ціха сказаў:
— Наташа, загінуць нам нельга ўдваіх:
Адзін з нас павінен застацца ў жывых,
Павінен застацца жывым на зямлі,
Каб ворагу помсціць за тых, што ляглі…
Спакойна і спрытна між купін рудых
Ён вырыў бярлогу: «Лажыся сюды!» —
«А сам ты, Міхаська?» — «Лажыся хутчэй!»
Хвіліна — і знікла дзяўчына з вачэй.
Там купіну хлопец ураз нагарнуў
I нават галінку наверсе ўтаркнуў.
Сам воддаль адбегся, за хвояй залёг
I мохам таксама прыкрыўся, як мог.
⚹ ⚹ ⚹
Наташы казыча сцяблінкамі твар,
Дыханне спірае балотная твань,
Мярцвее ад холаду цела ў вадзе…
А гэта? Хто гэта?.. Хтось грузны ідзе,
Хтось цяжка ступае на ногі амаль
I… міма праходзіць. I болей няма.
I раптам — як токам пранізана ўся:
Дзесь блізка пачуўся ёй крык Міхася.
I трэск аўтаматаў яшчэ не замоўк,
Калі разарваўся на купіне мох —
I ўстала дзяўчына з гранатаю там.
— Як разам, дык разам! Так суджана нам!..
Ад выбуху сосны хіснула наўкруг.
I жнівеньскі ранак імгненна патух.
Дадолу ігліцы зляцелі раі.
Брусніцамі спелымі — кроў на куп’і.
⚹ ⚹ ⚹
Іх вынеслі потым на ўзлессе, туды,
Дзе волат на сонцы спяліў жалуды.
Сябры-партызаны у доле сухім
Капалі магілу шырокую ім.
Бясшумна кідалі рыдлёўкі зямлю.
Тужліва гучаў у прасторы салют.
⚹ ⚹ ⚹
Гавораць вяскоўцы: дуб-волат стары
У роздум глыбокі запаў з той пары.
I зараз ні вецер, ні злосны віхор
Не могуць парушыць той роздум яго.
I бура, што голле ламала раней,
Сягоння на дубе ліста не скране.
Поэмы

Гілевіч, Н. Выбраныя творы : у 2 т. Т. 1. : вершы, паэмы, п’есы / Ніл Гілевіч. – Мінск : Мастацкая літаратура, 1991. – 478 с. : іл.

Вершы са зборніка

Маці
Я ўзыходжу на двор,
Я кажу ёй: «Са святам!» —
I цалую знаёмыя родныя вусны,
I бяру пад руку,
I іду з ёй у хату,
Дзе ад прыпечка б’е
Дух гарачы капусны.

Я гляджу ў яе вочы,
Што свецяцца шчасцем,
Гладжу рукі сухія,
Прапахлыя зеллем,
I хілюся да сэрца…
А трэба б упасці
Перад ёю — нядужнай, сівой —
На калені…

Вочы маці!
У доўгія зімнія ночы
Вы над намі
Вясёлымі зоркамі ззялі,
Вы ў нясцерпнай дрымоце
Зліпаліся, вочы.
Але ўсё ж усміхаліся нам,
Забаўлялі…

Рукі маці!
Вы ў працы не зналі прынукі,
Вы насілі штогод
Мазалі, як бабіны,
Вы аж нылі увечары,
Мілыя рукі,
Спавіваючы нас
Перад сном галубіным.

Сэрца маці!
Наш боль быў тваім,
He іначай,
Сорам наш
Ты насіла вялізарным горам,
Кропля ж кожная
Радасці светлай дзіцячай
Напаўняла цябе,
Разлівалася морам…

А цяпер ёй —
Адно б на сынка наглядзецца…
Жаль, і горыч, і боль
Мне душу працінае:
Як жа позна,
Як позна — любімыя дзеці —
Мы няўдзячнасць сваю
Разумець пачынаем…
Лесам песня ішла…
Сосен зябкія плечы
Цішыня спавіла.
Мне насустрач здалечы
Лесам песня ішла.
Вечаровай часінай
Зазвінела ў глушы
Нерастрачанай сілай
Чыстай юнай душы.
I было зразумела:
Тут не сорамна ёй
Нечаканай, нясмелай
Першай тайны сваёй.
Тут баяцца не трэба,
Што пачуюць цябе.
Тут ёй кожнае дрэва
Спагадае цяпер.
Я стаю за ядлоўцам —
Хай спакойна міне…
I вянок на галоўцы,
I каса на спіне.
А ў руках — басаножкі:
Назнарок іх зняла,
Каб адчуць, як патрошкі
Сцежка стыць пачала.
Крочыць просекай-сценкай
Як тунелем, адна.
Маладой-маладзенькай
Мне здалася яна.
I — на подступах ночы —
Добра бачна было,
Што спяшацца не хоча
Гэта песня ў сяло.
⚹ ⚹ ⚹
Люблю цябе, жыццё, любоўю кроўнай.
Я не нахлебнік твой. Я на зямлю
Не для таго прыйшоў, каб жменяй поўнай
Уцехі браць. Я — аддаваць люблю.

Тым, што зрабіў, любоў я вымяраю.
І калі мой апошні час праб’е,
Павінен ведаць я, што паміраю,
Аддаўшы ўсё да кропелькі — табе.
Мотив

Гілевіч, Н. Вечны матыў : лірыка, паэмы, раман у вершах / Ніл Гілевіч. – Мінск : Юнацтва, 1994. – 271 с. : іл. – (Школьная бібліятэка).

Вершы са зборніка

⚹ ⚹ ⚹
Паклон табе, мой беларускі краю!
Ты — мой, я — твой: ад роду і навек.
Я зноў і зноў да сэрца прыкладаю
Твой ліст дубовы — як чароўны лек.

За хлеб, што ем, за песні, што спяваю,
За шчасце звацца іменем тваім —
Паклон, паклон табе, мой родны краю!
Ты — мой, я — твой: усюды і ва ўсім!
⚹ ⚹ ⚹
Жанчыны вёсак беларускiх, вам
Я кланяюся ўклонам самым нiзкiм —
За кожную iскрынку хараства,
Што ззяе ў слове, ад калыскi блiзкiм.

Пачуеш вас, не зманеных маной, —
I весялей глядзiш у твар эпохi.
Дык пасядзiце ж, любыя, са мной,
Пагаманiце, пагукайце трохi…
Жыта, сосны і валуны
Дзе па роднай зямлі ні крочыў —
Скрозь — ад Прыпяці да Дзвіны —
Перш за ўсё мне ласкалі вочы
Жыта, сосны і валуны.

Дзе ў далёкіх маіх вандроўках
Я ні сніў аб Радзіме сны —
Паўставалі ў іх зноў і зноўку:
Жыта, сосны і валуны.

I па самай высокай мерцы
Мне ўжо ясна, што да труны
Данясу я не шмат у сэрцы:
Жыта, сосны і валуны.

О, сябры! Калі нешта значыць
Мой усім вам паклон зямны —
Хай і цень мой з пагорка бачыць
Жыта, сосны і валуны.
День

Гілевіч, Н. Мой белы дзень : кніга пра фальклор і мову нашай Бацькаўшчыны / Ніл Гілевіч. – Мінск : Юнацтва, 1992. – 334 с. : іл.

Парада маладым чытачам
Вам, маладым будаўнікам і творцам,
Каб меншыя цярпець няўдачы-страты,
У наш вучоны век я раю моцна:
Чытайце казкі, хлопцы і дзяўчаты!

Так, так, старыя казачкі чытайце!
Не думайце, што вы, маўляў, даўно ўжо
З іх выраслі, як з вопраткі дзіцячай,
Асвоіўшыся з кніжнасцю найноўшай.

З іх кожнай фабулы, зусім нядоўгай,
Вы зразумееце шмат мудрых ісцін:
Чаму лісе не трэба верыць дохлай,
Як гэта дзед адзін зрабіў калісьці;

Чаму палонікам, з размаху, дзятла
Не трэба біць на галаве ў дзіцяці;
Чаму сабаку «воўчыцца» не варта
Перад старым канём на сенажаці;

Чаму ваўку не трэба камізэлька
З двума радамі гузікаў на бруху;
Чаму царэвіч там, дзе ўпала стрэлка,
Узяў за жонку брыдкую рапуху;

Чаму не трэба быць такім бязглуздым
I легкаверным, як мядзведзь у яме,
Што зачарэпіў сам свае гізунды
I выцягнуў іх лапай з пазурамі…

Навукі мудрай — край там непачаты!
Таму й кажу вам: у жыцця на старце —
Чытайце казкі, хлопцы і дзяўчаты!
Старыя казачкі часцей чытайце!

Война

Гілевіч, Н. Перажыўшы вайну : аповесць у абразках памяці / Ніл Гілевіч. – Мінск : Юнацтва, 1988. – 222 с.

Так скончылася дзяцінства

(урывак)

А скончылася яно адразу, раптам, у адзін дзень.

Сонечнай раніцай на пачатку вясны, у канцы сакавіка сорак трэцяга.

Скажаце, што так не бывае, каб — раптам, імгненна? Што гэта адбываецца паступова, патроху і цягнецца доўга? Напэўна, сапраўды так, спрачацца не стану. Дый навука лічыць, што пераход да якасна іншай узроставай свядомасці займае перыяд больш-менш працяглы. Несумненна, маё развітанне з дзяцінствам пачалося яшчэ тады, калі ў бесклапотны свет дзіцячых гульняў пачалі ўрывацца пэўныя падзеі з жыцця дарослых — падзеі, якія ўражвалі, былі для мяне незразумелыя і прымушалі задумвацца. Але якую з тых падзей узяць за пункт адліку — не ведаю.

Можа, гэта пачалося летам трыццаць сёмага, калі ў суседнім Плешчаніцкім раёне схапілі як «ворага народа» роднага бацькавага брата Аляксандра і ў нашай сям’і надоўга ўсталявалася цяжкая гнятучая трывога?

Ці, можа, восенню трыццаць восьмага, калі ў клас зайшла настаўніца і загадала нам замазаць у чытанках чарнілам партрэты Маршалаў Савецкага Саюза Блюхера і Ягорава?

Ці ў ліпені наступнага трыццаць дзевятага, калі пагранічнік (а наш раён быў да 17 верасня таго года прыгранічным) застрэліў ноччу ў жыце «шпіёна» — і ім аказалася жанчына з хатулём насастрыганых жытніх каласоў, якімі яна, удава, хацела накарміць галодных дзяцей?

Ці, можа, у той паабедзенны час на шосты дзень вайны, калі мы пачулі моцны траскучы гуркат матораў на вуліцы і кінуліся да вокнаў, і старэйшая за ўсіх нас сястра Ліна, імгненна збялеўшы, з перакошаным ад жаху тварам, страшна на ўсю хату закрычала: «Мамачка, гэта ж немцы!..», і мы ўбачылі іх — па трое на кожным матацыкле, у касках і з пагонамі, з ручным кулямётам — у таго, што ў калясцы, і з аўтаматам напагатове — у таго, што на другім сядзенні, за спіною вадзіцеля?..

Ці, можа, тады, у сярэдзіне ліпеня, калі па вёсцы разышлася чутка, што ўсіх няхрышчаных дзяцей немцы будуць забіваць, а нас у сям’і, нехрысцяў, ажно васьмёра, і мама ўпрасіла свайго дваюраднага брата Ліксандра Давідовіча звазіць нас у Лагойск у царкву, дзе няўцямна п’яны поп апырскаў нас, усіх гуртам, «свянцонай» вадою?..

Ці, можа, на пачатку жніўня таго страшнага сорак першага, калі паліцаі, дагнаўшы на ўскраіне вёскі, застрэлілі, разам з бацькам, слабодскім краўцом Мэндалем, майго равесніка і сябрука Люсю Шульмана, а яго маці Роха прыбегла на месца расправы з поля, дзе жала, і, не чакаючы кулі, на вачах у фашыстоўцаў перарэзала сабе горла сярпом?..

Ці, можа, трохі пазней, у канцы таго ж жніўня, калі мы, хлапчукі-падшыванцы, ладзячы гульню ў стозе саломы, з-за нейкае дробязі пасварыліся, і вечна смаркаты Фэлька Шпачок прыгразіў мне: «Пачакай, пачакай, будзе табе, што і Люсю, твой бацька камуніст — і немцы вас усіх расстраляюць!..», і я расказаў пра гэта дома, і мама, заплакаўшы, пайшла да бацькоў Фэлькі пытацца: «Што мы вам кепскае зрабілі — ці я, ці мой Сымон, ці мае дзеці?..»

А можа, адлік трэба весці з тых начэй улетку сорак другога, калі на асцярожны стук у шыбіну бацька выходзіў з хаты і вяртаўся няскора, а я, міжвольны сведка таямніцы, заміраў ад хвалявання, здагадваючыся, чый гэта стук і хто гэта ноччу прыходзіць да адзінага ў вёсцы камуніста?..

А можа, усё пачалося з тае шэрай імглістай снежаньскай раніцы - за нейкі тыдзень перад новым, сорак трэцім годам, — калі партызаны брыгады «Штурмавая», пасля ўдалага налёту на фашысцкі гарнізон у самім Лагойску, арганізавалі ў Слабадзе, прама на вуліцы, першы, можна сказаць, антыфашысцкі мітынг, і я, шчаслівы ад гордасці, слухаў іх палымянага прамоўцу, які стаяў на санях, на трафейных мяшках мукі, — у падперазаным шырокім рэменем кажушку з кабурою пры боку, у чорнай, кучаравенькай шапцы-кубанцы з чырвонаю стужачкай наўскасяк?..

Ці познім вечарам дваццаць першага лютага сорак трэцяга, калі ў хату Петруся Дразда, дзе было сабраўшыся шмат моладзі, убег хтосьці з двара і закрычаў: «Гарадзішча гарыць!», і ўсе высыпалі на вуліцу, і жахнуліся ад вялізнага — на палавіну неба — і страшнага зарава, і пачулі густую кулямётную і вінтовачную страляніну, і разбегліся па хатах будзіць сваіх — каб былі на горшы выпадак на нагах і апрануты, і да раніцы ўжо спаць не клаліся, а ўранку ціхім, як пры нябожчыку, голасам адзін аднаму паведамлялі, што Гарадзішча скіпела датла і загінула — ад куль і ў агні — каля шасцісот чалавек?..

Не ведаю, не ведаю, не ведаю, у якой ступені кожная з гэтых падзей памагла маёй дзіцячай несвядомасці перарасці ў зусім не дзіцячую свядомасць, але ведаю, што дзяцінства маё — раптам і назаўсёды — скончылася ў канцы сакавіка сорак трэцяга, на другі дзень пасля гібелі Хатыні і хатынцаў, і здарылася гэта на слабодскіх могілках, у кар’еры, з якога калісьці бралі на будаўніцтва гравійкі пясок…

Дзень Хатыні я помню…

Война

Гілевіч, Н. Родныя дзеці : раман у вершах / Ніл Гілевіч. – Мінск : Мастацкая літаратура, 2010. – 199 с. – (Школьная бібліятэка).

Урывак з рамана

Прычына
Сцяпан Якубавіч Вячорка,
Хоць быў караць сябе гатоў,
На ўлонне роднага падворка
Не заяўляўся шмат гадоў.

Ён разумеў: нядобра гэта,
І ўсё збіраўся завітаць.
«Абавязкова ўжо налета!
Далей няможна адкладаць».

Налета зноў не выпадала —
І зноў ён бэсціў сам сябе.
На шчасце, маці прыязджала
Сама, знябыўшыся ў журбе.

Відаць, таму, што бачыў зрэдку,
Не так пакутваў ад віны.
«Прыедзь, Сцяпаначка, улетку —
На спелы яблычак вінны.
На тыя ж вішні, на маліну
Ці на любімы свой агрэст…»
Расчулены ад успаміну
, Сын абяцаў старой прыезд.

І шчыра верыў сам, і нават
Ужо ўяўляў, як нацянькі
Ідзе праз луг, па спелых травах,
Сцяжынкай вогкай да ракі;

Як, разамлеўшы на спякоце,
Ён акунаецца ў віры;
Як растае салодка ў роце
Даспелы яблычак вінны;

Як ён пад венічкам якоча
У лазні брата Тамаша —
А дыхту болей, болей хоча
Не толькі цела, а й душа;

Як потым матчыны «кумпанкі»,
З нагоды клікнутыя ў дом,
Сваёй дзявоччыны вяснянкі
Пяюць для госця за сталом;

Як апасля ў суседняй вёсцы,
Дзе караніўся матчын род,
Гасцюе ён у дзядзькі Лёксы,
Каштуе свежы, з вузай, мёд,

А дзядзька сыпле, нібы з меха,
Навіны ўсякія, ды так,
Што ён заходзіцца ад смеху, —
О, дзядзька выдумаць мастак!

«І для душы спажытак быў бы,
І адпачыць бы добра змог,
І не было б у мамы крыўды…
Паеду ў свой Каменны Лог!..»

Але, правёўшы маці, тут жа
Ён акунаўся з галавой
Не ў вір маленства — праца-служба
Штодзённа ў вір цягнула свой…
Вверх